Tej legendy nie znajdziesz w żadnym przewodniku ani zbiorze podań. Usłyszeliśmy ją przy ognisku, od człowieka stąd - i o ile nam wiadomo, nikt jej nigdy nie spisał. Spisujemy więc my, zanim zgaśnie, bo legenda, której nikt nie opowiada, umiera naprawdę.

Między Wołyńcami a Starymi Przyworami ciągnie się las. Niby zwyczajny - sosna, brzoza, piaszczysta droga przez środek, taka, jakich pod Siedlcami setki. A jednak miejscowi mają o nim swoje zdanie i niektórzy o zmierzchu wolą nadłożyć drogi naokoło, niż jechać przez sam środek. Bo w tym lesie mieszka Sabina.

Kim jest Sabina

Sabina ma ciało kobiety i głowę konia. Tak ją opisywano zawsze - nie pół-zwierzę, nie maszkara, tylko właśnie to: postać, która stoi prosto jak człowiek, a patrzy na ciebie długą, końską głową, spokojnie i bez gniewu. Mówią, że to ten spokój jest w niej najgorszy. Nie rzuca się, nie goni. Po prostu jest - i już wie o tobie wszystko.

Dawniej, gdy przez las jeździło się furmanką albo szło piechotą, Sabina wychodziła spomiędzy drzew o szarej godzinie. Czasy się jednak zmieniły, a ona nie. Zmieniła tylko zwyczaje.

Sabina i samochody

Dziś Sabina wygląda samochodów. Stoi gdzieś w gęstwinie przy drodze i przypatruje się autom przejeżdżającym przez las. Wybiera. A gdy już wybierze - przenosi się. Bez dźwięku, bez ruchu, bez otwartych drzwi.

Po prostu w pewnym momencie kierowca czuje, że nie jest już sam. Zerka w lusterko wsteczne i widzi ją: na tylnym siedzeniu, długą głowę przy zagłówku, oczy wpatrzone wprost w jego oczy w lustrze. Nie odzywa się. Jedzie z tobą, póki las się nie skończy. A gdy wyjedziesz spomiędzy ostatnich drzew - lusterko znów pokazuje puste siedzenie.

Najbardziej znana wersja mówi, że raz Sabinie nie wystarczył nawet samochód. Pewien człowiek wracał przez las nocą na Simsonie - tym starym, dwusuwowym motorowerze, co go słychać kilometr przed i kilometr za. I w połowie lasu poczuł na plecach ciężar. Nie obejrzał się. Dojechał do skraju lasu szybciej, niż ten Simson kiedykolwiek jeździł, a gdy stanął pod latarnią i wreszcie spojrzał za siebie - nie było nikogo. Tylko silnik dziwnie stukał jeszcze przez chwilę, jakby ktoś z tyłu trzymał.

Co Sabina robi tym, których wybierze

Nic. I to jest cała groza tej opowieści.

Sabina nie krzywdzi. Nie dusi, nie ściąga z drogi, nie sprowadza w rów. Po prostu jedzie z tobą i patrzy. A człowiek, gdy go ktoś tak odprowadzi przez ciemny las - patrząc mu w oczy całą drogę i milcząc - wysiada na końcu trochę inny. Jakby przez te kilka kilometrów musiał przejrzeć się w czymś, czego na co dzień się nie ogląda. Starzy mówili, że Sabina nie straszy. Sabina przypomina. Tylko każdy o czym innym.

Może dlatego ci, którzy ją spotkali, rzadko o tym opowiadają wprost. Łatwiej zażartować przy ognisku, że „a, to ta z końskim łbem z lasu pod Przyworami”, niż przyznać, co się samemu w tym lusterku zobaczyło.

Skąd jest Sabina

Nikt tego nie wie i to jest w niej najstarsze.

Postać kobiety z głową konia nie wzięła się tu z niczego - i nie wzięła się tylko tutaj. Daleko stąd, w greckiej Arkadii, w grocie na zboczu góry stał drewniany posąg bogini o końskiej głowie i wężowych włosach. Czarna Bogini, odziana w żałobę, która obraziła się na świat i zamknęła w ciemności - a kiedy o niej zapomniano i posąg spłonął, na całą krainę spadł nieurodzaj. Pola przestały rodzić, bo przestano ją opowiadać. Jeszcze dalej, aż w Indiach, czczono boga z końską głową w dwóch obliczach: łagodnego opiekuna wiedzy i gniewnego strażnika, który usuwa z drogi to, co trzeba usunąć. A pomiędzy nimi, przez Irlandię i Walię, szła cała rodzina bogiń-klaczy - pań urodzaju, płodności i nieubłaganej sprawiedliwości.

Każdy lud na tej drodze dawał jej inną twarz i inne imię. Żaden nie wymyślił jej pierwszy. Tu, na naszej ziemi, Słowianie nosili koński łeb na kiju, kolędując o urodzaj od progu do progu, i zakopywali końską czaszkę pod węgłem domu, żeby pilnowała śpiących. Potem nazwali ją po swojemu, swojskim, ludzkim imieniem - jakby tak łatwiej. Sabina. Ale to imię jest młodsze od niej o tysiąclecia.

Dlatego nie krzywdzi i dlatego nie odchodzi. Pilnuje - bo zawsze była tą, którą stawia się na progu, żeby strzegła przejścia. Tyle że dom, którego pilnowała, dawno zniknął, więc strzeże jedynego, co jeszcze tędy przechodzi: drogi i tych, co nią jadą. A że pamięta urodzaj, gniew i żałobę dawniej, niż ktokolwiek tu mieszkał, patrzy na ciebie tak, jakby już raz cię widziała. Bo może widziała. Kogoś takiego jak ty.

I jeszcze jedno, najstarsze ostrzeżenie ze wszystkich: tamtą koniogłową boginię z groty zgubiło to, że o niej zapomniano. Więc opowiadamy Sabinę dalej. Tak na wszelki wypadek.

Dla tych, którzy lubią wiedzieć, skąd:

Gdyby Sabina trafiła do mitologów, mieliby na nią gotowe imiona. Grecy nazwali tę koniogłową boginię z arkadyjskiej groty Demeter Melaina - Czarną Demeter (opisał ją Pauzaniasz w II w. n.e.). Dali jej też dwa przydomki, które brzmią jak portret naszej Sabiny: Aganippe - “klacz, która niszczy z łaską”, oraz Erinys - “nieubłagana”, ta, która wyrównuje rachunki i przeraża sprawców zła, nie z gniewu, lecz dla sprawiedliwości. Niszczy z łaską i jest nieubłagana, a jednak nikogo nie ściga - po prostu przypomina.

W Indiach ten sam koniogłowy kształt nazwano Hajagriwa i widziano w nim dwie natury naraz: łagodnego boga wiedzy i gniewnego strażnika, co usuwa przeszkody. A pod spodem wszystkiego leży praindoeuropejska bogini-klacz - irlandzka Macha, walijska Rhiannon, indyjska Saranyu, która uciekając przed mężem zmieniła się w klacz i zrodziła bliźnięta. Sabina nie jest żadną z nich. Jest tym, co zostało z nich wszystkich, kiedy doszło aż tutaj - na piaszczystą drogę między Wołyńcami a Przyworami.

Sabina, piosenka i wino

Sabina ma już swoje drugie życie. Kto zna utwór „Obiekty w lusterku są bliżej niż się wydaje” zespołu Graudance, ten zna i ją - bo to o niej, o lesie, o godzinie, w której przeszłość siada za tobą i nie chce wysiąść. Na koncertach, przed tą piosenką, czasem padało jej imię. Teraz wraca też tutaj, w słowie.

I na butelce. Nasz rocznik 2024 nosi imię Sab(w)ina - bo wino z tej ziemi pije dokładnie do tej historii: ciemne, leśne, takie, które zostaje z tobą trochę dłużej, niż się spodziewasz. Etykieta to ukłon w jej stronę.

A jeśli zdarzy ci się wracać od nas wieczorem przez ten las - nie patrz za często w lusterko. Albo patrz. Sabina i tak już wie, że tędy jechałeś.

---

Znasz inną wersję tej legendy albo słyszałeś coś jeszcze o lesie pod Wołyńcami? Napisz do nas - zbieramy te opowieści, zanim znikną.